Το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ διοργάνωσε συζήτηση με θέμα «Οι τόποι και οι άνθρωποι στο επίκεντρο: Εμπειρίες και πολιτικές για τον τουρισμό», με αφορμή την παρουσίαση του συλλογικού τόμου Ο τουρισμός στην Ελλάδα: μετασχηματισμοί, αντιστάσεις και προοπτικές, σε επιμέλεια της Αγγελικής Μητροπούλου (εκδόσεις ΕΝΑ, 2025), την Πέμπτη 18 Ιουνίου, στο Athens Book Space, στο Πάρκο Ελευθερίας.
Στη συζήτηση συμμετείχαν ο Σωτήρης Βαρελάς, ο Νίκος Ερηνάκης, η Διονυσία Κούτση και η Αγγελική Μητροπούλου. Το πάνελ συντόνισε η δημοσιογράφος Χριστίνα Κουσουνή.
Οι σύγχρονες κατευθύνσεις του ελληνικού τουρισμού και η σημασία του ανθρώπινου παράγοντα
Ο Σωτήρης Βαρελάς, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Τουριστικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς, υπογράμμισε ότι ο ελληνικός τουρισμός μετασχηματίστηκε την τελευταία εικοσαετία με κύριο γνώμονα την ποσοτική μεγέθυνση. Όπως επισήμανε, η περίοδος αυτή χαρακτηρίστηκε από τη σημαντική αύξηση των αφίξεων, της ξενοδοχειακής δυναμικότητας και, κυρίως, της βραχυχρόνιας μίσθωσης, ενός φαινομένου που έως πριν από λίγα χρόνια είχε περιορισμένη παρουσία στην ελληνική αγορά. Ωστόσο, αντιπαρέβαλε στην εντυπωσιακή αυτή ανάπτυξη τη μείωση της μέσης δαπάνης ανά επισκέπτη και τη συρρίκνωση των θέσεων εργασίας, επισημαίνοντας ότι οι υψηλές επιδόσεις σε όρους όγκου δεν συνεπάγονται κατ’ ανάγκη μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία ούτε καλύτερες προοπτικές απασχόλησης.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στον ανθρώπινο παράγοντα, υποστηρίζοντας ότι το πραγματικό συγκριτικό πλεονέκτημα του ελληνικού τουρισμού παραμένουν οι άνθρωποί του και η παράδοση της ελληνικής φιλοξενίας. Με αφετηρία αυτήν τη διαπίστωση, συνέδεσε άμεσα την έννοια της ποιότητας με τις συνθήκες εργασίας στον κλάδο, τονίζοντας ότι δεν μπορεί να γίνεται λόγος για βιώσιμο και υπεύθυνο τουρισμό όταν οι εργαζόμενοι διαμένουν σε ακατάλληλες συνθήκες. Όπως ανέφερε, η αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος προϋποθέτει επένδυση τόσο στους ανθρώπους όσο και στους ίδιους τους τόπους.
Κλείνοντας την παρέμβασή του, σημείωσε ότι ο τουρισμός υπήρξε διαχρονικά παράγοντας κοινωνικής συνοχής, όμως τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια αυξανόμενη τάση εμφάνισης κοινωνικών εντάσεων, έστω και σε μικρότερο βαθμό στην Ελλάδα σε σύγκριση με άλλες χώρες. Ως βασικές αιτίες ανέφερε τις πιέσεις που ασκούνται στην αγορά κατοικίας μέσω της επέκτασης της βραχυχρόνιας μίσθωσης, υποστηρίζοντας ότι απαιτείται η θέσπιση σαφών ορίων, καθώς και την αύξηση του κόστους ζωής στις τουριστικές περιοχές, που επιβαρύνει την καθημερινότητα των μόνιμων κατοίκων.
Από τους τόπους προς «κατανάλωση» στην ανάγκη επιστροφής της αυθεντικότητας
Ο Νίκος Ερηνάκης, επιστημονικός διευθυντής του ΕΝΑ και επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Φιλοσοφίας του Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, προσέγγισε το ζήτημα μέσα από το πρίσμα του υπερτουρισμού και των επιπτώσεών του στην ταυτότητα των τόπων. Όπως ανέφερε, αναδύεται μια νέα μορφή προσομοίωσης, κατά την οποία ο τόπος μετατρέπεται σε θέαμα προς κατανάλωση, εμπορευματοποιείται και σταδιακά απογυμνώνεται από την ιστορία, την ταυτότητα και το ιδιαίτερο περιεχόμενό του, σε σημείο ώστε ακόμη και οι ίδιοι οι κάτοικοι να δυσκολεύονται να τον αναγνωρίσουν. Η εξέλιξη αυτή, όπως υποστήριξε, δεν αφορά μόνο τη φυσική ή αισθητική μεταβολή των προορισμών, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αναδιαμορφώνονται οι κοινωνικές σχέσεις, η συλλογική μνήμη και η καθημερινή εμπειρία όσων κατοικούν σε αυτούς. Στο πλαίσιο αυτό, έθεσε στο επίκεντρο το ζήτημα της αυθεντικότητας, επισημαίνοντας ότι ένας τόπος που μετατρέπεται αποκλειστικά σε εικόνα προς κατανάλωση κινδυνεύει να απωλέσει εκείνα τα χαρακτηριστικά που τον καθιστούν μοναδικό και οικείο τόσο για τους επισκέπτες όσο και για τους ανθρώπους που ζουν σε αυτόν. Όπως σημείωσε, η διατήρηση της αυθεντικότητας δεν αποτελεί εμπόδιο για την τουριστική ανάπτυξη, αλλά βασική προϋπόθεση για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα και τη διατήρηση της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας κάθε τόπου.
Χωρικός σχεδιασμός με τη συμμετοχή των κοινωνιών ως απαραίτητη προϋπόθεση βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης
Η Διονυσία Κούτση, διδάκτωρ του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, επικέντρωσε την παρέμβασή της στη σημασία του χωρικού σχεδιασμού για τη βιώσιμη ανάπτυξη του τουρισμού. Όπως επισήμανε, εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία ο ελληνικός χώρος αντιμετωπίζει σημαντικές δυσκολίες διαχείρισης, εξαιτίας της απουσίας ενός ολοκληρωμένου και λειτουργικού χωροταξικού πλαισίου. Αναφέρθηκε σε προορισμούς που βρίσκονται υπό έντονη πίεση, καθώς και σε νησιά που μετατρέπονται τους χειμερινούς μήνες σε εκτεταμένα εργοτάξια λόγω της αυξημένης οικοδομικής δραστηριότητας, μια εικόνα που, όπως σημείωσε, αποτυπώνεται και στις αντιδράσεις των πολιτών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Αναφερόμενη στο νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό, υποστήριξε ότι αντί να περιορίσει τις ανησυχίες, δημιούργησε πρόσθετους προβληματισμούς, καθώς δεν διακρίνονται επαρκώς σαφή όρια και κατευθύνσεις για τη μελλοντική ανάπτυξη. Όπως ανέφερε, ο σχεδιασμός εξακολουθεί να καθορίζεται κυρίως από τις ανάγκες της επόμενης τουριστικής περιόδου και από ποσοτικούς δείκτες, ενώ ο χωροταξικός και ο αναπτυξιακός σχεδιασμός θα έπρεπε να λειτουργούν συμπληρωματικά, θέτοντας τις αναγκαίες προϋποθέσεις και τα όρια της ανάπτυξης. Παράλληλα, επισήμανε ότι ακόμη και σε περιοχές που ήδη δέχονται υψηλές πιέσεις εξακολουθούν να επιτρέπονται επεκτάσεις και αναβαθμίσεις τουριστικών μονάδων, χωρίς να συνεκτιμώνται επαρκώς κρίσιμοι παράγοντες, όπως η διαθεσιμότητα υδατικών πόρων, η διαχείριση των απορριμμάτων και η προστασία του τοπίου. Κατέληξε, τονίζοντας ότι ο σχεδιασμός της τουριστικής ανάπτυξης δεν μπορεί να αγνοεί τον τρόπο με τον οποίο οι τοπικές κοινωνίες βιώνουν τις μεταβολές που αυτή επιφέρει στην καθημερινότητά τους.
Ο τουρισμός ως μέρος ενός ευρύτερου παραγωγικού και κοινωνικού συστήματος
Η Αγγελική Μητροπούλου, επιστημονική συνεργάτιδα του ΕΝΑ, διδάκτωρ του Τμήματος Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου και επιμελήτρια του τόμου, υπογράμμισε ότι το συλλογικό αυτό εγχείρημα διατηρεί την επικαιρότητά του έναν χρόνο μετά την έκδοσή του, ακριβώς επειδή δεν γράφτηκε για να σχολιάσει συγκυριακές εξελίξεις, αλλά για να συμβάλει σε μια πιο μακροπρόθεσμη συζήτηση σχετικά με τον μετασχηματισμό του ελληνικού τουρισμού. Όπως ανέφερε, η βασική του επιδίωξη ήταν να αναδείξει μια εναλλακτική αναπτυξιακή κατεύθυνση, στην οποία ο τουρισμός δεν αντιμετωπίζεται ως αυτόνομος κλάδος, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου παραγωγικού και κοινωνικού συστήματος.
Στη συνέχεια αναφέρθηκε στη δυσκολία θέσπισης σαφών ορίων και στην κυριαρχία μιας «αριθμολαγνείας», κατά την οποία η συνεχής αύξηση των αφίξεων αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός και ως ένδειξη επιτυχίας που περιορίζει τον χώρο για ουσιαστικό προβληματισμό σχετικά με την ποιότητα της τουριστικής ανάπτυξης. Υποστήριξε ακόμη ότι η μονομερής έμφαση στους ποσοτικούς δείκτες υποβαθμίζει σταδιακά στοιχεία που ιστορικά αποτέλεσαν τον πυρήνα του ελληνικού τουριστικού προϊόντος, όπως η φιλοξενία, η ανθρώπινη επαφή και η αυθεντικότητα της εμπειρίας.
Αναφερόμενη στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών, επισήμανε ότι οι σχετικές έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί σε ελληνικά νησιά αναδεικνύουν σταθερά ως πρώτη προτεραιότητα την πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας. Παράλληλα, ιδιαίτερα υψηλά καταγράφονται οι ανάγκες που σχετίζονται με την προσβασιμότητα, ιδίως σε ό,τι αφορά στις αεροπορικές και ακτοπλοϊκές συνδέσεις με την ηπειρωτική χώρα, ενώ τα τελευταία χρόνια αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία και η διαχείριση των υδατικών πόρων, καθώς σε αρκετές περιοχές αρχίζουν να εμφανίζονται προβλήματα επάρκειας.
Τέλος, επικαλούμενη τα ευρήματα της πρόσφατης κοινωνικής έρευνας του ΕΝΑ για την ποιότητα ζωής, σημείωσε ότι επιβεβαιώνεται, μάλιστα με αυξημένη ένταση σε σχέση με το προηγούμενο έτος, πως περισσότεροι από τους μισούς Έλληνες δεν προγραμματίζουν να πραγματοποιήσουν διακοπές, ενώ όσοι τελικά ταξιδέψουν δηλώνουν ότι το οικονομικό κόστος αποτελεί τον βασικό παράγοντα επιλογής του προορισμού τους.
Στη διάρκεια της εκδήλωσης προβλήθηκε επίσης η ταινία μικρού μήκους Το Δόντι και ο Βράχος, σε σενάριο και σκηνοθεσία του Κωστή Αλεβίζου (2024), η οποία προσεγγίζει με ευαισθησία τη σχέση ανάμεσα στον τόπο, τη μνήμη και τις κοινωνικές σχέσεις σε συνθήκες ταχύτατου τουριστικού μετασχηματισμού. Ακολούθησε σύντομη συζήτηση της Αγγελικής Μητροπούλου με τον σκηνοθέτη, κατά την οποία αναδείχθηκαν οι θεματικές συνδέσεις της ταινίας με τον συλλογικό τόμο και τέθηκαν προβληματισμοί σχετικά με το ενδεχόμενο ορισμένες μεταβολές που επιφέρει η τουριστική ανάπτυξη στους τόπους, στα τοπία και στις κοινωνικές σχέσεις να αποκτούν, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, χαρακτηριστικά δύσκολα αναστρέψιμα.
Πέρα από τους δείκτες του τουρισμού: Οι άνθρωποι, οι κοινωνίες και οι τόποι ξανά στο επίκεντρο
Πέρα από τις επιμέρους τοποθετήσεις, η εκδήλωση ανέδειξε τη δυνατότητα ουσιαστικού διαλόγου ανάμεσα σε διαφορετικές επιστημονικές και θεωρητικές προσεγγίσεις γύρω από έναν κοινό άξονα: την επανατοποθέτηση του ανθρώπου και του τόπου στο επίκεντρο της συζήτησης για το μέλλον του τουρισμού. Η οικονομία, η αγορά εργασίας, ο χωρικός σχεδιασμός, η πολιτική φιλοσοφία και η εφαρμοσμένη έρευνα συναντήθηκαν σε έναν γόνιμο διάλογο, αναδεικνύοντας τη σύνθετη φύση του τουριστικού φαινομένου και την ανάγκη να προσεγγίζεται πέρα από τους ποσοτικούς δείκτες και τις οικονομικές επιδόσεις.
Η παρουσίαση του συλλογικού τόμου λειτούργησε ως αφετηρία για μια ευρύτερη ανταλλαγή προβληματισμών γύρω από τις προκλήσεις και τις προοπτικές του ελληνικού τουρισμού, ενώ η προβολή της ταινίας και η συζήτηση που ακολούθησε ανέδειξαν τη δημιουργική συνάντηση της επιστημονικής έρευνας με την καλλιτεχνική έκφραση. Η εκδήλωση επιβεβαίωσε τη σημασία του διεπιστημονικού διαλόγου και της συνάντησης διαφορετικών οπτικών για τη διαμόρφωση μιας πιο ολοκληρωμένης προσέγγισης γύρω από το μέλλον του ελληνικού τουρισμού, με επίκεντρο τους τόπους, τους ανθρώπους και την ποιότητα της ανάπτυξης.
xx
